Εκκλησιαστική Ιστορία της Κερασιάς και των πέριξ αυτής κωμών. Ομιλία Άννας Καλώτα, στην επιστημονική ημερίδα "Κερασιά: ιστορία - παιδεία - πολιτισμός"

Η σημερινή εισήγηση έχει ως θέμα την εκκλησιαστική ιστορία του οικισμού και αργότερα  χωριού Κερασιά, η οποία είναι συνυφασμένη  με την ιστορία και των υπόλοιπων κωμών της Ελίμειας.

Η παρούσα ανακοίνωση βασίζεται στο μέχρι σήμερα αδημοσίευτο αρχειακό υλικό της Κοβενταρείου Δημοτικής Βιβλιοθήκης και συγκεκριμένα στις επιστολές των κατοίκων, των προκρίτων και των ιερέων των χωριών της Ελίμειας.  Επίσης βασίζεται και στον Κώδικα της Μητρόπολης Σερβίων και Κοζάνης, ο οποίος  αυτή τη στιγμή βρίσκεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στις χειρόγραφες σημειώσεις του ευαγγελίου της εκκλησίας  των  και τέλος στο εκπόνημα του Ιωάννη Δημόπουλου «Τα Παρά του Αλιάκμονος εκκλησιαστικά»  με έτος έκδοσης το  1994.

Για πρώτη φορά τα χωριά της Ελίμειας  αναφέρονται στον Κώδικα της Ζάβορδας με την καταγραφή των ονομάτων των προσκυνητών  και των τόπων καταγωγής τους. Ακολουθεί πολλές δεκαετίες αργότερα,   η έκθεση του  ιατρού Κ. Γουναρόπουλου στο περιοδικό Πανδώρα όπου δηλώνεται η αμιγώς ελληνική σύσταση του εντόπιου  πληθυσμού.

Η παρούσα μελέτη πραγματεύεται τα εξής θέματα : τις σχέσεις των χωριών με τους τούρκους κατακτητές, παρατίθενται οι πίνακες γεννήσεων,  θανάτων και των ενοριακών ναών, αναφέρονται οι υποθέσεις στις οποίες καλείται να μεσολαβήσει ο Μητροπολίτης και τέλος η οικονομική κατάσταση ενός Ναού στην Κάλλιανη, των χωριών και της Κερασιάς αναλυτικά. 

Το 1889 εκλέγεται Μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης ο Κωνστάντιος Ματουλόπουλος από το χωριό Πάδες της επαρχίας Σερβίων.  Η ιστορία διανθίζεται από την παρουσία ενός ένθερμου ιεράρχη με σκοπό την ανάπτυξη της περιοχής, την ενίσχυση της θρησκευτικότητας, την ίδρυση νέων σχολείων και την παροχή υποτροφιών για την μόρφωση νέων δασκάλων διασφαλίζοντας έτσι το δόγμα της ορθοδοξίας ότι μέσα από την ελευθερία εξασφαλίζεται η ανάπτυξη και η πραγμάτωση του ανθρώπου.

Για  πρώτη αναφορά, κατά τη διάρκεια της αρχιερατείας Κωνσταντίου, το όνομα του χωριού Κερασιά  συναντάται σε εκκλησιαστικό κώδικα  του έτους 1896. Η Μητρόπολη  αποστέλλει τον κατάλογο με τις εν λειτουργία ενορίες της επαρχίας κατόπιν της εγκυκλίου του Πατριαρχείου.  Τα χωριά Κερασέα, Κτένι και Μηλωτίνη δεν έχουν ιερέα. Ο λόγος είναι η αδυναμία των οικογενειών να καταβάλουν το μερίδιο τους για τη συντήρηση του ναού και τη πληρωμή του ιερέα.

----Μετά το τέλος της επανάστασης στο Μπούρινο η ευρύτερη περιοχή περνά μια περίοδο σκοταδισμού με χαρακτηριστικά την καταπίεση και τον κατατρεγμό  από τους Τούρκους μπέηδες.---- 

 Το 1890 οι κάτοικοι του χωριού Χτένι ζητούν από τον Μητροπολίτη Κωνστάντιο να μεσολαβήσει στο Σελημή Πασά για να οριστεί ακριβώς το ύψος της φορολογίας σύμφωνα με τις αυτοκρατορικές διατάξεις. Την προηγούμενη χρονιά ο κτηματικός φόρος ανέρχονταν στα 400 γρόσια, ποσό που δεν αντιστοιχούσε στα δικά τους χωράφια.

Για τα επόμενα δέκα χρόνια παρατηρείται μια εικονική  ηρεμία, η οποία όμως ταράσσεται το 1901 όταν ο  τούρκου αξιωματικού Χασάν - Αγά ή Χασάν Πασά Εκτελεί με περίστροφο έναν κάτοικο του χωριού Βελίστι,  ως αντίποινα επειδή όπως πίστευε οι κάτοικοι του χωριού υποθάλπουν αλβανούς.  Ο γράφων υποστηρίζει ότι έχουν υποφέρει πολλά από τον αλβανό δυνάστη  Ρουστέμ αγά με επιστέγασμα τις απόπειρες δολοφονιών τριών ανδρών κατά το του προηγούμενο έτος.   Το χωριό αποτελεί σουλτανική ιδιοκτησία με πολλούς και ιδιαίτερα βάναυσους μπέηδες. Λίγες μέρες αργότερα ξυλοκοπείται ο ιερέας Κωνσταντίνος από την Άνω Βάνιτσα από τον Αγή του Αμπτή.

Αξιοσημείωτη  είναι και η προσπάθεια για την  καταγραφή των γεννήσεων και των θανάτων των κατοίκων των χωριών από τo γραμματέα της Μητρόπολη χωρίς να αποκλείονται τα λάθη και οι παραλήψεις του.  

ΠΙΝΑΚΑΣ ΘΑΝΑΤΩΝ

                                                1902                        1903

Αγ. Παρασκευή               -                              -

Άνω Βάνιτσα                    6                                 -

Βελίστι                                6                                 -

Γκόμπλιτσα                       1                                 -

Κάλλιανη                            8                                 -

Κάτω Βάνιτσα                   -                                 5

Κερασιά                              -                                   - 

Κεσαρειά                            -                                  -

Κτένι                                     -                                  -

Μηλωτίνη                           1                               2

Μπαξί                                   -                                  -

Πύργος                                -                                  -

Ραδόβιτσα                         -                                   -   

Σπούρτα                             2                                  -

Σύμφωνα με τον κατάλογος εκκλησιών στην επαρχία Σερβίων και Κοζάνης του 1890; Λειτουργούν στην πόλη της Κοζάνης

Κοζάνη 4 Ναοί (1 πρώτης τάξης, 3 τρίτης τάξης)

       Άνω Βάνιτσα 1 ναός (3ης  τάξης),

     Βελίστι, 1 ναός (3ης  τάξης),

     Γκόμπλιτσα 1 ναός 1ης  τάξης),

     Κάτω Βάνιτσα 1 ναός (3ης  τάξης),

     Κεσαρειά 1 ναός (3ης  τάξης),

      Μηλωτίνη 1 ναός (3ης  τάξης)

     «ἀδυνατεῖ νά πληρώσῃ»,

      Ραδοβίτσα 1 ναός (3ης  τάξης),

      Σπούρτα  1 ναός (3ης  τάξης),

Ακολουθεί κατάλογος με τους μακροβιότερους εν λειτουργία ιερείς κατά την αρχιερατεία Κωνσταντίου.

Βελίστι	π. Γιώργος και π. Μάρκος		Τιμίου Προδρόμου
Ραδόβιτσα	π. Νικόλαος
Αγία Παρασκευή	π. Αντώνιος		Αγ. Παρασκευή
Κερασιά	χωρίς πατέρα		Αγ. Τριάδας
Κτένι	π. Δημήτριος		Αγίου Δημητρίου
Κάλλιανη	π. Νικόλαος και π. Γεώργιος		Κοιμήσεως της Θεοτόκου

 

Μυλωτίνη	π. Γεώργιος		-
Μπαξί	π. Σπύρος		Αγ. Γεώργιος
Κεσαρεία	π. Χαρίσιος		Τίμιου Προδρόμου
Κάτω Βάνιτσα	π. Ιωάννης και π. Κωνσταντίνος		------
Άνω Βάνιτσα	π. Νικόλαος και π. Δημήτριος		Αγίου Γεωργίου
Σπούρτα	π. Νικόλαος και π. Δημήτριος		Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου
Γκόμπλιτσα	π. Αθανάσιος και π. Αθανάσιος		Αγίου Νικολάου

Το ίδιο διάστημα τα κυριότερα γεγονότα τα οποία απασχολούν μεμονομένα τους κατοίκους  είναι :  στο χωριό Γκόβλιτσα  είναι η επιθυμία τους Αθανασίου Λιούλια να χειροτονηθεί και να διοριστεί ως ιερέας και ως δάσκαλος στο χωριό μετά την τριετή εκπαίδευση που έλαβε στο Αγ. Όρος.

Λίγα χρόνια αργότερα τους κατοίκους του χωριού Μυλωτίνη απασχολεί το θέμα του εφημέριου του χωριού, του παπά Γεώργιου, ο οποίος τους εγκατέλειψε, κατόπιν συνεννοήσεως με τους ιερείς και τους κατοίκους της Άνω Βάνιτσας. Ζητούν, από τον αρχιερατικό επίτροπο της Μητρόπολης να μεσολαβήσει και να επιστρέψει ο εφημέριος στο χωριό τους.

Το 1894 παρατειρείται μια εγρύγορση σχετικά με τη προσπάθεια για καταγραφή της περιουσίας της Μονής Αγίας Τριάδας Ιλαρίωνα και της Μονής Οσίου Νικάνορα Ζάβορδας κυρίως στην Αιανή, όπου οι κάτοικοι ενοικίαζαν τα βακούφικα κτήματα.   

Στο χωριό Γκόμπλιτσα ο ιερέας Αθανάσιος Παπακώστας ζητά τη βοήθεια του Μητροπολίτη Κοζάνης για τη λήξη της φιλονικίας ανάμεσα σ’ αυτόν και τον έτερο ιερέα του χωριού  Αθανασίου Παρασκευά. Δημιουργήθηκε η ένταση κατά τη μοιρασιά των γεννημάτων που υποχρεούται κάθε οικογένεια να δώσει στους ιερείς ως αμοιβή.

Στο χωριό Κάλλιανη ο ιερέας Μάρκος αδυνατεί να ανταποκριθεί σωστά στις ανάγκες των δύο εκκλησιών. Γι΄ αυτό το λόγο  υποδεικνύονται  δύο  νέοι άντρες ως υποψήφιοι ιερείς.  Ο γράφων δηλώνει ότι κανένας από τους δύο δεν πληροί τα κατάλληλα προσόντα. Δεν έχουν διδαχθεί  γράμματα και άρα αδυνατούν να διδάξουν το λόγο του Θεού και τις Γραφές. Αντιπροτείνει στον τοπικό επίσκοπο να μεσολαβήσει και να λάβει την αναγκαία άδεια από τους Οθωμανούς άρχοντες για την ίδρυση και λειτουργία γυμνασίου στο χωριό τους.   Μετά την αλλαγή του Συντάγματος  και παροχή δικαιωμάτων στους Οθωμανούς υπηκόους άλλων εθνικοτήτων η λειτουργία σχολείων και ιδιαίτερα γυμνασίων διευκολύνεται.

Σ΄ άλλη επιστολή αναφέρεται η δωρεά ενός αμπελιού από ένα πιστό από το χωριό Κρανίδια στο Ναό Αγίου Γεωργίου Άνω Βάνιτσας.

Ακολουθεί η αναφορά με θέμα την αίτηση του Μητροπολίτη Σερβίων και Κοζάνης προς την Υψηλή Πύλη για την έκδοση των Φιρμανιών για την ανέγερση του κωδωνοστασίου του ναού του Αγίου Νικολάου και για την επιδιόρθωση του  ετοιμόρροπου  ναού της Αγίας Παρασκευής στο χωριό Γκόμπλιτσα. (Φιρμάνια και για το Ναό στην Άνω Βάνιτσα) μέχρι το 1906, αν και έχουν εκδοθεί τα φιρμάνια δεν αποστέλλεται η χρηματοδότηση και δεν συνεχίζονται οι εργασίες.

Οι κάτοικοι του χωριού Κερασιά επιθυμούν τη χειροτονία ενός κατοίκου του Δημητρίου Τάτσου από την Άνω Βάνιτσα και τον διορισμό του στο χωριό τους καθώς κρίνουν ότι πληροί όλα τα προσόντα για το αξίωμα του ιερέα. (Λ1566) 

Το 1902 χρέη ιερέα ασκούσε ο π. Ιωάννης από την Κάλλιανη. 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ένας κάτοικος από την Άνω Κώμη  αιτείται  οικονομική ενίσχυση τους για να μπορέσει να προικίσει και να παντρέψει τη κόρη του μ΄ έναν νεαρό από την Κερασιά.  Πολλές φορές η εκκλησία καλείται να βοηθήσει  τους φτωχούς κατοίκους.

Σύμφωνα με τις χειρόγραφες σημειώσεις του ευαγγελίου Ναού των Ταξιαρχών

Ο δάσκαλος Γεωργιος Κων. Κατσιαούνης υπηρέτησε στο χωριό Κερασιά και δίδαξε σε τέσσερα παιδιά,  παρέμεινε τρία χρόνια και έφυγε γιατί ο Λιάλιος Τσιλαπτσής δεν το πλήρωσε για το Πάσχα αν και εκτέλεσε και χρέη ιερέα.

Το 1895 και το 1897 ο ιεροψάλτης Ιωάννης Καραμιτσίου από την Κοζάνη μεταβαίνει στο χωριό στις 30-9-1895, 6-8-1897 για την λειτουργία στην εκκλησία.

Παράλληλα, οι επίτροποι στα χωριά Κάλλιανη, Άνω Βάνιτσα και Κεσαρειά καταγράφουν με επιμέλεια  τις  περιουσίες των ναών αποδεικνύοντας την σημασία της  αδιάκοπης λειτουργίας  των θρησκευτικών χώρων για τη διατήρηση της εθνικής συνείδησης και συνοχής των κατοίκων. 

Ενδεικτικά αναφέρω τα έσοδα και τα έξοδα του  Ναού  της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του χωριού Κάλλιανης τη δεκαετία 1890-1900.

Τα έσοδα προέρχονται από το δίσκο, τα κεριά, από την πώληση τυριού, βουτύρου, καλαμποκιού, κριθαριού, ρακίς, ενοίκιο από το καζάνι, σπόρο σιταριού και τα αιγοπρόβατα. 

Έξοδα φιλανθρωπία σε έναν κάτοικο, διδασκαλικό μισθό, αγορά κεριού ελαίου και πραγμάτων για την καθαριότητα του ναού και του αύλιου χώρου, μισθοδοσία του βοσκού που επιμελείται τα ζώα και έξοδα για τα ζώα κ.λ.π.

Ακολουθεί ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΞΟΔΩΝ ΚΑΙ ΕΣΟΔΩΝ ΤΩΝ ΝΑΩΝ ΤΩΝ ΧΩΡΙΩΝ ΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ  

Για τις έκτακτες ανάγκες, όπως η κατασκευή και επισκευή σχολείων, εκκλησιών επιβαλλόταν έρανοι από τις Μητροπόλεις και το Πατριαρχείο. Κάθε φορά οριζόταν το ποσό που θα κατέβαλε κάθε χριστιανική οικογένεια.

Τα έξοδα ήταν υπέρ του Πατριαρχείου, για το λογαριασμό του κεφαλαίου, για τη μισθοδοσία του ιερέα. Για τις καθυστερημένες οφειλές των προηγούμενων ετών και από την εξίσωση. Τα έσοδα από το ταμείο από την πώληση σιτηρών, από δωρεές.  Σιτηρά κυρίως στα χωριά Κάτω Βάνιτσα, Κάλλιανη, Κεσαρειά και Κτένι.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΣΟΔΩΝ ΕΞΟΔΩΝ ΚΕΡΑΣΙΑΣ

Το 1904, έτος έναρξης του μακεδονικού αγώνα

Οι πληρεξούσιοι των χωριών της περιοχής Χασίων και της περιοχής Τσιαρσιαμπά με θέμα την εκλογή των μελών του Μικτού Συμβουλίου της μητρόπολης υπό την προεδρία του επιτρόπου του μητροπολίτη Κωνσταντίου οικονόμου Ιωάννη. Με απαρτία κατά τη διαδικασία, αντιπρόσωποι των χωριών διορίστηκαν οι Θεοχάρης Κόκκας, Κ. Δεληβάνης, Κ. Ρηγκάνης, Θωμάς Τιάλιος, Μιχ. Παπακωνσταντίνου και  Νάννος, Γ. Γκοβεδάρος.

Το 1910 έως το 1916 ιερέας του χωριού ήταν ο π. Δημήτριος Παπαδημητρίου. Το 1918, 6 χρόνια μετά την απελευθέρωση και την ένωση με τη μητέρα Ελλάδα οικοδομείται  ο Ναός προς τιμή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών και ο νέος εφημέριος π. Γεώργιος Μπαξιώτης χειροτονήθηκε από τον Φώτιο.

Συμπερασματικά, η ζωή των κατοίκων χαρακτηρίζεται από πενία και σκληρή εργασία. Τα χωριά της Ελίμειας  προσπαθούν να ανταπεξέλθουν στις απαιτήσεις των καιρών.  Παρ΄ όλα τα προβλήματα οι κάτοικοι διατηρούν τo ελληνορθόδοξο φρόνημα τους διασφαλίζοντας την ελευθερία της συνείδησης και την ολοκλήρωση της εθνικής οντότητας